‘Doordat mensen elkaars belangen leren kennen, ontstaat er een andere dynamiek’

Wanneer begon jouw fascinatie voor co-creatie?

‘Dat begon eigenlijk al vrij vroeg tijdens mijn studie architectuur. Ik leerde daar ontzettend veel – ontwerpen, analyseren, conceptueel denken – maar tegelijkertijd voelde ik dat er iets ontbrak. De vraag voor wie en waartoe je ontwerpt, werd nauwelijks expliciet gesteld en dat bleef bij mij hangen. Ik merkte dat ik het onbevredigend vond om alleen vanuit mijn eigen referentiekader te ontwerpen. Natuurlijk heb je als ontwerper een visie, maar als die losstaat van de mensen die uiteindelijk met dat ontwerp moeten leven, dan voelt het incompleet. Dat was voor mij echt het beginpunt van een zoektocht: hoe kun je ontwerpen op een manier die meer verbonden is met de werkelijkheid van anderen?’

Hoe heb je die zoektocht verder vormgegeven?

‘Ik heb ervoor gekozen om naast mijn master Architectuur ook een master Wetenschapscommunicatie te doen. Dat klinkt misschien als een zijpad, maar voor mij was dat juist een verdieping. Die studie gaat over de relatie tussen specialistische kennis en het bredere publiek. Daar kon ik echt onderzoeken hoe die interactie werkt: hoe breng je kennis over, hoe betrek je mensen en hoe zorg je dat verschillende perspectieven elkaar vinden? Binnen die context kwam ik in aanraking met co-creatie.’

En hoe leidde dat tot de oprichting van Open Kaart?

‘Tijdens mijn afstuderen kwam ik mijn huidige partners tegen. Dat was eigenlijk een heel organisch proces. We herkenden in elkaar dezelfde vragen en hadden dezelfde ambitie om het anders te doen. We hebben toen vrij snel besloten om samen een bureau op te richten. Niet omdat we al precies wisten hoe het moest, maar juist omdat we het wilden uitzoeken in de praktijk. We zeiden eigenlijk tegen elkaar: laten we proberen een bureau te bouwen rondom deze manier van werken en dat is spannend, want je kiest niet voor de gebaande paden. Maar tegelijkertijd voelde het heel logisch.’

Wat betekent co-creatie voor jullie concreet?

‘Voor ons betekent het dat we het ontwerpproces fundamenteel anders inrichten. In plaats van eerst iets te maken en dat daarna te presenteren, betrekken we vanaf het begin verschillende belanghebbenden. We werken altijd vanuit een ruimtelijke vraag – een gebiedsontwikkeling, een gebouw – en gebruiken het ontwerp als middel om een gesprek te voeren. We ontwikkelen bijvoorbeeld samen scenario’s of varianten en maken inzichtelijk welke keuzes daarin zitten. Belangrijk is dat niet alleen wij die informatie hebben, maar dat iedereen toegang krijgt tot die informatie. Dat mensen elkaar horen, niet alleen ons. Dat maakt echt het verschil.’

Hoe onderscheidt dat zich van participatie?

‘Participatie wordt vaak gezien als het ophalen van reacties. Mensen mogen iets vinden van een plan dat er al ligt. Dat is waardevol, maar het is iets anders dan co-creatie. Bij co-creatie ben je samen aan het maken en dat betekent dat je invloed hebt op het proces én op de uitkomst. Het vraagt dus ook een andere betrokkenheid en verantwoordelijkheid van iedereen die meedoet. Het verschil zit hem echt in eigenaarschap en dat voel je ook terug in het eindresultaat.’

Wat levert die aanpak op in de praktijk?

‘Wat je ziet, is dat er veel meer begrip ontstaat. Doordat mensen elkaars belangen leren kennen, ontstaat er een andere dynamiek. Je hoeft het niet altijd met elkaar eens te zijn, maar je begrijpt wel waar keuzes vandaan komen. Daarnaast zie je dat het eindresultaat vaak beter aansluit bij de context. Niet alleen fysiek, maar ook sociaal. Mensen herkennen zichzelf erin en dat zorgt voor draagvlak, maar ook voor betrokkenheid op de lange termijn.’

Waar zitten de grootste uitdagingen?

‘Co-creatie vraagt een goed doordacht ontwerpproces. Het is voor opdrachtgevers soms ook spannender dan een traditioneel proces. Je brengt verschillende werelden samen en die spreken niet altijd dezelfde taal. Dat betekent dat je moet investeren in hoe je informatie deelt en vertaalt. Daarnaast vraagt het om openheid. En dat is niet voor iedereen vanzelfsprekend. Het kan spannend zijn om belangen expliciet te maken of om controle los te laten.’

Hoe ga je om met botsende belangen?

‘Die zijn er altijd en dat is ook niet erg. Het probleem ontstaat pas als ze niet benoemd worden. Wij proberen een omgeving te creëren waarin mensen zich veilig voelen om hun belangen uit te spreken. Dat betekent dat je ook moeilijke dingen op tafel legt. Wat belangrijk is, is dat mensen bereid zijn om samen verder te komen. Als iemand alleen maar wil blokkeren of tegenwerken, dan past dat niet binnen een co-creatieproces. Dan moet je daar eerlijk over zijn.’

Je hebt ook internationaal onderzoek gedaan. Wat viel je op?

‘Dat samenwerking heel sterk afhankelijk is van context. In Zweden is het bijvoorbeeld heel normaal dat verschillende perspectieven geïntegreerd zijn in planvorming. In Chili zag ik juist dat co-creatie soms voortkomt uit noodzaak, vanuit groepen die anders geen stem hebben. Dat maakt je ook bewust van hoe wij het in Nederland doen. Wat we vanzelfsprekend vinden, is dat niet overal.’

Zie je Nederland veranderen op dit vlak?

‘Ja, zeker. Toen wij begonnen, moesten we vaak uitleggen wat co-creatie was en waarom het waardevol is. Nu zien we dat opdrachtgevers er zelf om vragen. Er is meer bewustzijn ontstaan, ook omdat de opgaven complexer worden. Je kunt het simpelweg niet meer alleen oplossen en dat betekent niet dat alles perfect gaat, maar de beweging is er wel.’

Kun je een project noemen dat je is bijgebleven?

Een dorpsvisie die we hebben gemaakt in een kleine gemeenschap. Wat daar gebeurde, was echt bijzonder. De visie zorgde voor zoveel energie dat bewoners zelf initiatieven gingen nemen. Ze richtten een coöperatie op, haalden geld op en realiseerden concrete projecten. Dat je ziet dat mensen zélf in beweging komen, is het mooiste resultaat dat je kunt krijgen.’

Wat maakte dat project zo succesvol?

‘We hebben vanaf het begin ingezet op verbinding. Niet alleen tussen belangen, maar ook tussen kennis en beleving. Daarnaast hebben we heel bewust nagedacht over wat er gebeurt nadat wij weg zijn. Hoe zorg je dat mensen zelf verder kunnen? Door het proces zo in te richten dat het eigenaarschap bij hen ligt, ontstaat er continuïteit.’

Wat doet dit werk met jou persoonlijk?

Het maakt het werk veel rijker. Je bent niet alleen bezig met vormgeving, maar ook met het verbinden van mensen, en dat levert momenten op die je niet kunt voorspellen. Dat we met een groep mensen samen tot iets komt wat niemand vooraf had bedacht, blijft bijzonder.’