IJstad blijkt financieel en juridisch vrijwel kansloos.
Een nieuwe stad in het IJmeer is technisch mogelijk, maar kost miljarden aan publiek geld, botst met Europese natuurwetgeving en levert pas tussen 2055 en 2065 de eerste woningen op. Dat blijkt uit onafhankelijk onderzoek naar IJstad in opdracht van de ministeries van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO) en Infrastructuur en Waterstaat (IenW), dat op maandagavond 16 november 2026 naar buiten kwam. Volgens PropertyNL concluderen de ministers dat de bouw van IJstad financieel en juridisch nagenoeg kansloos is.
Het onderzoek is uitgevoerd door een consortium van TwynstraGudde, Sweco en PosadMaxwan. Een begeleidingscommissie onder leiding van deltacommissaris Co Verdaas bewaakte de kwaliteit, juistheid en volledigheid. Aanleiding was een Kamermotie die vroeg om onafhankelijk onderzoek naar ruimtelijke ontwikkelingen in het Markermeer en IJmeer, waaronder IJstad en een uitbreiding van de Marker Wadden.
Het idee voor IJstad komt volgens PropertyNL van D66-leider Rob Jetten, die tijdens de verkiezingscampagne vorig jaar een tiende stad met 60.000 woningen en 125.000 inwoners lanceerde in de strijd tegen de woningnood. De onderzoekers rekenden drie varianten door, met ongeveer 10.000, 25.000 en 70.000 woningen. Uitgangspunt voor de berekeningen is een eiland van 1.040 hectare in het zuidwestelijke deel van het IJmeer, met ruimte voor 25.000 woningen. Een definitieve locatie, een ontwerp of een woningbouwprogramma is er nog niet.
De publieke bijdrage aan IJstad wordt indicatief geraamd op 9,7 tot 17,9 miljard euro. Het gaat om het deel van de kosten dat niet door private partijen wordt gedragen en niet via grondverkopen en andere gebiedsopbrengsten wordt terugverdiend. Het publieke tekort op de grondexploitatie komt uit op circa 54.000 euro per woning, tegenover ongeveer 13.000 euro bij woningbouwlocaties in de Metropoolregio Amsterdam die een bijdrage uit de Woningbouwimpuls kregen. De meerkosten komen voort uit de landaanwinning, het vanaf de basis aanleggen van infrastructuur en de rentelasten van een lange ontwikkelhorizon.
Daar komt de ontsluiting nog bij. Een metro- en autoverbinding kost naar schatting 185.000 tot 350.000 euro per woning, twee tot tien keer zoveel als bij alternatieve locaties op het vasteland, omdat bruggen of tunnels het IJmeer moeten kruisen. Ook de kosten voor beheer en onderhoud vallen 1,6 tot 9 keer hoger uit. De onderzoekers benadrukken dat de bedragen indicatief zijn en vooral de orde van grootte laten zien.
Voor een opgespoten middenvariant is circa 86 miljoen kubieke meter zand nodig; voor IJburg was dat 20 tot 25 miljoen en voor de Tweede Maasvlakte 365 miljoen. Tot de eerste bouwrijpe grond verstrijken bij een opgespoten eiland ongeveer acht jaar, tegenover twee tot vier jaar op land. Een polder vraagt minder zand, ongeveer 17 miljoen kubieke meter, maar vereist ringdijken en permanente bemaling en brengt de termijn op circa elf jaar. Drijvend bouwen is op deze schaal niet bewezen; het IJmeer is te ondiep voor grootschalige drijvende hoogbouw.
Ook het watersysteem levert in. Bij de middenvariant gaat ongeveer 2 miljoen kubieke meter zoetwaterbuffer verloren, circa 0,5 procent van de huidige 400 miljoen kubieke meter en vergelijkbaar met een tot twee dagen wateraanvoer naar Flevoland in een droge periode. Bij extreme neerslag of rivierafvoer stijgt het peil circa 1,5 centimeter extra, waardoor dijkversterkingen mogelijk eerder nodig zijn.
Juridisch weegt Natura 2000 het zwaarst. Vergunningverlening is alleen mogelijk als minder schadelijke alternatieven ontbreken, er een dwingende reden van groot openbaar belang is en voldoende natuurcompensatie kan worden gerealiseerd. Voor geen van de onderzochte varianten is aangetoond dat daaraan kan worden voldaan.
In een vergelijking met Almere Pampus en Haven-Stad scoort IJstad op geen enkel onderzocht thema beter. Voor banen en voorzieningen blijft een stad in het IJmeer afhankelijk van het kerngebied van de MRA, wat de disbalans tussen wonen en werken vergroot en de druk op het al zwaar belaste wegennet aan de Oostflank verder opvoert. Natuurherstel, onder meer via een tweede fase van de Marker Wadden, noemen de onderzoekers een no-regret eerste stap voor elke mogelijke ontwikkeling van nieuw land in het gebied.
De uitkomst sluit aan bij eerdere geluiden uit de sector over de illusie van tien nieuwe steden als oplossing voor de woningnood. Een nieuwe stad op een nieuwe plek vraagt niet alleen grond, maar ook infrastructuur, voorzieningen en een lange adem die de huidige woningbouwopgave niet heeft.
Volgens het rapport kan IJstad door de lange doorlooptijd van juridische procedures, besluitvorming en aanleg niet bijdragen aan het oplossen van de actuele woningnood. Het onderzoek verscheen in dezelfde week waarin de definitieve Nota Ruimte de koers voor woningbouwlocaties vastlegde, met uitvoering die pas in 2027 vorm krijgt.
Voor ontwikkelaars en beleggers is de boodschap daarmee helder: grootschalige nieuwe woningbouw in de Metropoolregio Amsterdam zal de komende decennia op land moeten landen, op locaties als Almere Pampus en Haven-Stad waarmee de onderzoekers IJstad vergeleken. IJstad zelf is voorlopig vooral een rekensom die laat zien hoe duur bouwen op water is.
Foto: kees torn via Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)